Rokksaga 2014: Lesefni

Saga rokksins

Sjónvarpið sýnir nú þáttaröð þar sem saga rokksins er rakin. Árni Matthíasson kynnti sér þættina og velti fyrir sér rokksögunni. SJÓNVARPIÐ sýndi á þriðjudag fyrsta þáttinn í bandarískri þáttaröð sem segir sögu rokksins, allt frá fyrstu skrefum Elvis til rappsveitarinnar The Goats. Fyrsti þátturinn var einskonar samtíningur yfir það sem síðar rekur á fjörur rokkunnenda, en síðan verður frásögnin í fastari skorðum. Framleiðendur þáttanna stæra sig af því að gríðarleg vinna hafi farið í gerðina sem má til sanns vegar færa, því hermt er að 10.000 klukkustundir af kvikmyndum hafi verið skoðaðar, viðtöl tekin í 306 klukkustundir, 204 viðtöl alls, 250 lög séu viðruð í þáttunum og að auki 260 tónleikabrot. Unglingabylting Rokkið var afsprengi unglingabyltingar, sem ekki sér fyrir endann á; allt frá því snemma á sjötta áratugnum hefur það verið handhæg leið fyrir ungmenni til að ganga fram af foreldrum sínum og þó danstónlist og rapp séu tekin við því hlutverki að miklu leyti í dag, er rokkið ekki langt undan og fráleitt á leið í gröfina. Í lok fimmta og upphafi sjötta áratugarins kom svartur rytmablús eins og ferskur andblær inn í heldur dapra dægurtónlistartíð. Smám saman fóru slík lög, flutt af blökkumönnum, að láta á sér kræla á vinsældalistum og þegar hvítir tónlistarmenn tóku formið upp á sína arma, slípuðu eilítið til og hreinsuðu úr því dónaskapinn og tvíræðnina, varð tónlistin fljótlega vinsæl um gervöll Bandaríkin. Fram á þennan dag deila menn um hvert sé fyrsta rokklagið, sumir halda fram Rocket 88 með Jackie Brenston, aðrir Sh-Boom með Crew-Cuts, sem var reyndar fyrsta rokklagið til að komast á toppinn vestan hafs, en seint verður hægt að skera úr um annað eins. Það eru þó flestir á því að plötusnúðurinn Alan Freed hafi verið sá fyrsti til að nota heitið Rock 'n Roll yfir þessa nýju gerð af rytmablús og það festist við, en Rock 'n Roll, sem snemma var útlagt sem vagg og velta upp á íslensku, var upphaflega blautlegt slanguryrði blökkumanna, en fyrst heyrðist það í sönglagi Boswell- systra þegar 1934. Þegar Elvis Presley kom svo fram á sjónarsviðið varð allt vitlaust. Bandaríska þingið ræddi þessa nýju unglingavá, kirkjur brenndu rokkplötur, enda það talið tónlist djöfulsins og hvetja ungmenni til siðspillingar og lastalífs, líkt og rapp dagsins í dag. Breska byltingin Þegar fram leið og rokkunnendur uxu úr grasi, luku pörun og lögðust í barneignir, fjaraði heldur undan tónlistinni vestan hafs. Austan Atlantsála höfðu aftur á móti bresk ungmenni legið og stúderað svartan blús, sem þá var á fallandi fæti í sunnanverðum Bandaríkjunum, eftir blómaskeið sjötta áratugarins. Úr þessum jarðvegi spratt svo ein helsta útflutningsgrein Breta fram á þennan dag og fyrsta breska innrásin var þegar Liverpool-rokkið lagði undir sig Bandaríkin. Gerjunin í Bretlandi átti sér samsvörun vestan hafs og bandarískir tónlistarmenn tóku sér bresku listaskólanemana til fyrirmyndar í mörgu. Þannig varð til hljómsveitarhugtakið; safn ungmenna sem léku sjálf á hljóðfæri og fluttu eigin tónlist og texta, ólíkt því sem áður hafði helst tíðkast að lagasmíðar væru í höndum sérfræðinga, sem síðan veldu sér flytjendur og stýrðu gjarnan útsetningum og upptökum. Margir af gamla skólanum, sem neyddust til að aðlaga sig nýrri tísku og spila "bítlagarg" og rokk hafa kveinað fram á þennan dag að fagmennska hafi horfið úr tónlistinni, en í stað þess að vera skemmtanaiðnaður varð rokkið að tjáningu; tungumál nýrrar kynslóðar. Hápunkti náði sú hugsýn líklega á árum hippanna, þegar allt mátti leysa með því að reykja smá hass og sökkva sér í tónlistina. Það var rækilega rifjað upp á síðasta ári þegar menn minntust 25 ára afmælis tónlistarhátíðarinnar í Woodstock, en þá rifjuðu líka margir upp að margir þeir fögru draumar sem þá voru á döfinni lutu í lægra haldi fyrir fíkniefnum, eins og þegar bæði Jimi Hendrix og Janis Joplin létust sviplega með skömmu millibili. Pönkuppreisn Í upphafi áttunda áratugarins var rokkið orðið stóriðnaður; rokksveitir flugu um á einkabreiðþotum, snæddu af gulldiskum og nutu ásta með fögrum konum í seðlabingnum. Uppreisnarandinn sem var hreyfiaflið og hvatningin, var löngu horfinn og eftir því sem markaðsfræðingar og sölustjórar náðu betri tökum á viðfanginu varð framleiðslan vélrænni og ófrumlegri. Hljómplötusala dróst saman um miðjan áttunda áratuginn, bæði vegna þess að sú kynslóð sem hafði keypt plöturnar í lok þess sjöunda, þurfti ekki lengur á uppreisninni að halda, þar sem hún var komin í valdastöður og talsmennirnir voru ekki lengur rokkarar. Sú hnignun sem þá hófst stóð meira og minna fram að því að geisladiskurinn kom á markað og hífði upp plötusöluna, helst með endurútgáfu á gamalli tónlist. Sitthvað merkilegt var þó á seyði og þannig náði til að mynda Bob Marley heimsfrægð á áttunda áratugnum með reggítónlist sína, sem hefur haft mikil áhrif í rokkinu fram á þennan dag. Næsta bylgja átti þó eftir að koma frá Bretlandi, eins og svo oft áður.

Sagan hermir að þegar rokksveitin bandaríska The Ramones kom í stutta heimsókn til Bretlands hafi hún haft úrslitaáhrif á þróun pönksins; allir þeir sem sáu hljómsveitina spila þriggja hljóma rokk sitt með heimskulegum textum hafi farið og stofnað rokksveit til að gera eins. Hvað sem til er í því er víst að í Bretlandi varð til ný tegund tónlistar, eða réttara sagt rokk í nýjum búningi, sem menn kölluðu pönk. Pönkið hafði álíka áhrif á foreldra og uppalendur og vagg og velta hafi haft á foreldra þeirra; þeir fundu því allt til foráttu, því annar eins hávaði og garg var ekki til annars fallið en gera blessuð börnin óð. Frægust pönksveitanna var The Sex Pistols, sem eru og áberandi í þeim þætti þáttaraðarinnar sem fjallar um þetta tímabil, en ýmsar aðrar komust í sviðsljósið, til að mynda The Clash, sem hélt hér fræga tónleika. Breska pönkið var öllu hrárra en það bandaríska og textarnir pólitískari og harðari. Bandarískt pönk var menntamannatónlist, en í Bretlandi voru pönkararnir ómenntuð atvinnulaus ungmenni sem mörg höfðu misst trúna á samfélagið. Í Bretlandi gætir áhrifa pönksins lítt, en vestan hafs mátti sjá þess stað í Seattle-rokki og nú síðast í léttu pönki sveita eins og Green Day, sem eru geysivinsælar um heim allan um þessar mundir. Áfram í allar áttir Segja má að níundi áratugurinn hafi verið áratugur tilrauna og fjölbreytni, því ótal tónlistarstefnur hafa komið fram, lifað um stund og síðan horfið jafnharðan að mestu. Sú tilraunastarfsemi hefur reyndar haldið áfram fram á þennan áratug og í upphafi hans var það mál manna að rokkið væri búið að syngja sitt síðasta; danstónlist og rapp væri búið að leysa það af hólmi sem tjáningartól nýrrar kynslóðar. Í lokaþætti þáttaraðarinnar má og sjá hver fjölbreytnin er, því þar bregður fyrir svo ólíkum straumum sem rokki, rappi, poppi, tölvupoppi, rapprokki og fönki, og flytjendurnir eru til að mynda REM, The Goats, Madonna, Red Hot Chili Peppers, Devo, Michael Jackson, Dire Staits og Ice-T. Of langt mál yrði að telja upp alla þá sem birtast í þáttunum tíu, en nægir að geta þess að öllum helstu hljómsveitum sögunnar bregður fyrir. Örugglega eiga einhverjir eftir að sjá á eftir sínum mönnum, til að mynda sést ekkert til Frank Zappa, Eagles, Creedence Clearwater Revival, Buzzcocks, Joy Division, Velvet Underground, Bee Gees, Van Morrison, Paul Simon og Metallicu. Ástæðan er reyndar líklega oft að ekki fékkst leyfi frá listamönnunum eða útgáfum þeirra til að myndefni væri notað í þáttaröðinni, en það má líka skemmta sér við að telja hverjir eru ekki.

Árni Matthíasson. Um þættina Saga rokksins. Morgunblaðið, 8. mars 1995.

Slóðir að meira lesefni:

Um byrjun rokksins